Oyun Teorisi ve Salgınlarla Mücadele

0
56
oyun teorisi ve salgınlarla mücadele
oyun teorisi ve salgınlarla mücadele

Oyun Teorisi ve Salgınlarla Mücadele

Oyun Teorisi nedir? Salgınlarla mücadelede oyun teorisinin önemi nedir? Nash Dengesi ve oyun teorisi salgın hastalıklardaki ilerlemeyi nasıl durdurabilir?

Yakın zamanda Dubai’ den New York seferini yapan bir uçağın yolcularında grip benzeri bazı semptomlar belirlendi. Uçak do doğal olarak karantina altına alındı. Uluslararası yolculuklar aracılığı ile yeni bir hastalığın dünyaya kolay ve hızlı bir şekilde yayılabileceğini tahmin etmek zor bir iş değil tabi ki. Ancak şaşırtıcı bir şekilde bu çeşit bir durumda uçağı yere indirmek her zaman en iyi strateji olmayabiliyor. Bu sadece ekonomik etkisinden dolayı değil.

Mesele sağlık konusuna geldiğinde, salgınlarla mücadele için bizim bireysel olarak en iyi görünen karar, daha geniş bir toplum için yapılacak en iyi seçenek olmayabilir. Bunun tam tersi için de doğru kabul edilebileceğini söyleyebiliriz. Bu karar, tüm halkı korumaları beklenen yetkililerin karar almasını zorlaştırabilir.. Fakat bu ikilemden bize bir çıkış gösterecek bir çözüm yolu bulabiliriz. Bu yola ekonomide kullanımı yaygın olan “Oyun Teorisi” adı verilmektedir.

oyun teorisi ve salgınlarla mücadele,
oyun teorisi ve salgınlarla mücadele, credit: JESHOOTScom/pixabay

Oyun Teorisi Nedir?

Oyun teorisi; böyle bir durumla karşılaşıldığında sonuçlarının, gurup içindeki diğer her bir bireyin nasıl davranacağına dayalı olduğu durumlarda, bireylerin değişik stratejiler arasında hangi seçimi yapacağını ve nasıl davranacağını tahmin etmeye çalışır. Buradaki zorluk diğer herkesin ne yaptığını bilmeden en iyi bireysel stratejiyi ortaya koymayacak olmanızdadır.

Aşıların güvenliği olduğunun sürekli olarak kanıtlandığı bir durumda aşıma yaptırmayı buna örnek gösterebiliriz.  Maddi faturası, enjekte kaynaklı bir ağrı ve bağışıklık sistemindeki geçici bir tepkime gibi kısa dönemli olumsuz yan etkiler olabilir. Dolayısı ile bir aile girip aşısı alıp almama konusunda verdiği kararı, hastalıktan kendilerini koruyacak aşının faydaları ile bu olumsuz bedelleri karşı karşıya koyarak karar vermek zorundadır.

oyun teorisi ve salgınlarla mücadele,
oyun teorisi ve salgınlarla mücadele,credit: larahcv /pixabay

Grip hastalığı ölümcül olabilir ve hiç kimse için bu bedelleri ödemek üstünde düşünülmeye değer bir konu gibi gözükmeyebilir. Ancak neredeyse gurup içindeki başka herkes aşılanmış ise aile bu sefer de göreceli olarak korunmuş olacak. Korunmuş oluyor çünkü hastalıkla temas kurma olasılığı oldukça düşük bir seviyeye inmiş oluyor. Dolayısı ile böyle bir durumda aşı olmamak, en iyi seçenek gibi görünebilir.

Salgınlarla mücadele için problem ise şu noktada başlıyor. Eğer her aile bu şekilde düşünmüş olsaydı, hiç kimse korunmamış olacak ve bu da ciddi bir hastalığın kolay bir şekilde yayılması anlamına geliyor. Örnek ailemizin iyi durumda olma olasılığı vardır ancak nüfusun büyük bir kısmı artık bu salgının pençesine düşmüştür.

Bir bireyin belirleyebileceği en iyi strateji nedir?

Kızamık ve kabakulak gibi hastalıkların aşılanmasında bu problemin yıkıcı sonuçlarını daha önce gördük. Aşılanmanın hatalı bir şekilde otizm ile ilişkilendirilmesinden sonra Avrupa ve Amerika’ da aşılanma oranlarında ciddi düşüşler görüldü.  Bunun sonucunda da kızamık ve kabakulak gibi hastalık vakalarında ölüm ve çok ciddi kalıcı hasarlarla sonuçlanan büyük bir artış görüldü.

Oyun teorisi; bu gibi durumlarda bir bireyin kendisi için belirleyeceği en iyi strateji gurubun tümünün iyiliği için gerekli olan en mükemmel strateji ile çelişebileceğini açıklamaktadır. Bir salgın hastalığın sonuçları;  hastalık riskini taşıyan bireyler ile gurup arasındaki ilişkiler ile belirlenmektedir.

Aynı düşünce mantığını, bir salgın hastalık karşısında uygulanan seyahat sınırlamaları içinde kullanabiliriz. 2014 Yılında Batı Afrika’ daki Ebola virüsü salgınında bireyleri korumak için insanların bir bölgeden diğer bölgeye uçuşunu engellemek durumu muhafaza edebilmek için iyi bir yol gibi görünmüş olabilir. Ancak araştırmacılar daha sonraları ortaya koydu ki bu çeşit önlemler sadece değişik bölgelerdeki salgının başlangıcını geciktirmiş oldu ve etkilenmiş bölgelere yardım ulaşmasına engel oldu.

Peki, öyleyse, bu çeşit bir durumda en iyi stratejiyi nasıl bulabiliriz?

Genel olarak bu soruya yanıt olarak Akıl Oyunları filmiyle sahneye çıkan ünlü matematikçi John Nash’in ardından Nash Dengesi “Nash Equilibrium” kullanmaktır. Stratejinizi değiştirmek hiç kimse değiştirmediği sürece kendi durumunuzu iyileştirmeyecek böyle bir durumda bir Nash dengesine ulaşıyorsunuz.

Bazı durumlarda bununla beraber, en iyi kişisel ve toplumsal stratejiler aslında aynı olabilir. Bu çoğunlukla, popülasyon açık olduğunda yani hem katılan hem ayrılan insanların dahil olduğu durumlarda olur.

Kişisel ilgiler ve gurup ilgileri bazen birbiri ile örtüşebilir.

Journal of the Royal Society Interface’ de yakın zamanda yayınlanan bir çalışmada bunun bir örneği gösterildi. Bu örnekte belirli bir bölgedeki insanların hastalık bulaşmış bir bölgeye seyahat edip etmemeyi seçme durumuna bakıldı. Eğer salgın çok ciddi ve haberlerde sık sık duyuruluyorsa, o zaman bireyler oraya seyahat etmemeyi seçiyor. Bu genelde yetkililerin seyahat yasağıyla uyum içinde gerçekleşen bir eylem oluyor. Fakat salgın çok ciddi değilse, seyahat yasağı askıya alınabiliyor ve turistlerin de oraya seyahat etme olasılığı artmaktadır.

oyun teorisi ve salgınlarla mücadele,
oyun teorisi ve salgınlarla mücadele,credit: Robert_Pastryk/pixabay

Çalışmaya birçok değişken açıcısından bakıldığında, kişisel ve gurup seviyesindeki en iyi stratejilerin yolları bu şekilde kesişiyor. Fakat bazen yine de bir uyuşmazlık çıkabiliyor. Örneğin seyahat etmeyi seçen kişilerin sayısı olması gerekenin üstüne çıktığında bu farklı durumlar ortaya çıkabiliyor. Bu durum ise, bu insanların o hastalığı kendi evlerine geri getirme yoluyla daha büyük bir salgına yol açmaları ile sonuçlanıyor.

Gerçekçi bir şekilde bakıldığında buradaki zorluk, ani bir hava değişikliği, virüsün evrim geçirmesi gibi hastalığın daha hızlı yayılmasına neden olacak bu uyuşmazlıkların birden bire ortaya çıkmasıdır. Daha da kötüsü, ilgili eğitim programları ve hastalıkla ilgili yapılan medya yayınları da ziyaretçilerin risk algısını resmi açıklamalara rağmen etkileyebilir.

Oyun teorisinin burada yapabileceği; kişilerin ne zaman gurubun en olası ve olması gereken yönelimine karşı bir duruş sergileyecek eylemlerde bulunacağıyla buna neden olan faktörleri anlamamıza yardım etmektir. Bu şekilde yetkililer yaşanabilecek bir salgının etkisini en az seviyeye indirerek uygun kontrol önlemlerini devreye sokabilirler.

Kaynak:  “Game theory can help prevent disease outbreak” <https://theconversation.com/game-theory-can-help-prevent-disease-outbreaks-102934> Yazar:  ve 

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu girin
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.