Robotik Mitoloji Notları ve Tarihte ilk Robotlar

2
272
Robotik Mitoloji Notları
robotlar tarihi

Robotik Mitoloji Notları

Robotik mitoloji nedir? Tarihte ilk robot örnekleri nelerdir? İlk antik Yunan robotları, ilk antik Roma robotları, ilk uzak doğuda robotları ve ilk robot efsaneleri nelerdir? Robotik efsaneler, robotik mitler ve robotik hikayeler niçin önemlidir?

Hepimizin hayatının bir parçası haline gelen bilimsel keşiflerin birçoğunun ilk temelleri önce edebiyat ve sanat dünyasının uçsuz bucaksız denizlerinde hayat bulur. Öte yandan edebiyat ve sanat dünyasına ise ilham veren en önemli kaynakların bir çoğu mitolojinin derinliklerinde yatmaktadır. Bu açıdan bakıldığında robotik teknolojinin de tarihsel gelişiminin ilk temelleri tarihte şaşırtıcı bir şekilde gerilere dayanmaktadır. Robotik teknolojinin temelleri çok uzun zaman aralıklarında farklı formlarla karşımıza çıkması bunu çoğu zaman gözden kaçırmamızın temel sebebidir. O yüzden bu farkı daha kolay ayırt edebilmek için antik çağlardan orta çağın ilk yıllarına kadar olan tarihi süreçte robotik tarihi içinde karşımıza çıkacakları bazen robot ya da otomat (Automata ya da automatons.) yerine biyolojik olmayan yaşam formu tanımını ithaf ederek kullanacağız.

Robotik Mitoloji Niçin Önemlidir?

Robotik tarihi aslında insanoğlunun hayal dünyası kadar eskidir.  Bilgisayarların ve elektronik teknolojinin gelişimi bu tarihi yaratan değil zenginleştiren ve hayal olmaktan çıkartıp somutlaştıran adımlar olarak tarihteki yerini almıştır. Yapay zekanın da sahneye girmesiyle insanlık tarihinde artık çok daha keskin virajlar bizleri bekliyor olacak. Tekillik için tahmin edilen zaman artık yüzyıllarla değil on yıllarla ifade edilen bir uzaklığı, 2045 yılını işaret ediyor.  Peki, robotları insan hayatının merkezine doğru inanılmaz bir çekim gücü ve hız ile çeken gücün kaynağı nereden geliyor? Bu sorunun cevabı çok kolay bir şekilde ekonomik bir perspektiften de verilebilir tabiki “kazanç” kavramı ile. Ancak bu zaten bilinen bir yanıt olurdu. Oysa ki robotik kavramını ticari bir kavram olarak görerek insanoğlunun binlerce yıllık tarihini, hayallerini, efsanelerini ve arayışlarını bir kenara atamayız. Bu nedenle robotik kavramının ayak izlerini bu yazımızda edebiyat ve mitoloji dünyasında arayacağız. Öyleyse başlayalım.

Robotik Mitoloji Nedir?

Robotik mitoloji kavramını bu yazımızda henüz robot ve otomat kavramlarının ortaya çıkmadığı antik çağlardan orta çağ başlangıcına kadar uzan dönem içindeki biyolojik olmayan, insan yardımı almadan hareket edebilen varlıkları anlatan efsaneler olarak tanımlayacağız.  Robotik mitoloji kavramının ne olduğunu tam olarak anlayabilmek için robotik teknolojiye bakış açımızı bir adım geriye giderek genişletmemiz gerekmektedir. Henüz makinalar’ dan anladığımızın fiberglas ve dijital formların ötesinden biyolojik olmayan hayatlar olabileceğini düşünebildiğimiz dönemlere dönmeliyiz. Çünkü biyolojik olmayan canlılar kavramı bizim bildiğimiz anlamdaki sanayi devrimlerinin çok öncesine dayanır.

Peki, robotik tarihinin miladı kabul edebileceğimiz bir “sıfır” başlangıç noktamız var mı? Hep beraber bakalım ve görelim.

Robotik Mitoloji ve ilk Antik Yunan Robotları

İnsanlık tarihinin en eski mitlerinin merkezinde prinç, kaya ve kil gibi maddelerden yapılı biyolojik olmayan varlıkları yaratma çabası vardır. Bunun en önemli ve en eski örneklerinden biri Yunan mitolojisinde Zeus’ un şimşeklerini yaratan ölümsüz demirci ustası Hephaestus ile gelir. Bununla birlikte anlatılan masallarda ondan altın ve bronzdan insanımsı bir varlık olarak söz edilmiştir.

Hephaestus Yunan mitolojisinde teknoloji ve zanaatkarlık tanrısı olarak bilinir. Ürettiği birçok eserin yanın da anlatılan mitlere göre çeşitli yapay canlılar yarattığıyla da bilinir. Anlatılanlara göre Hephaestus kendisine atölyesinde yardım etmesi için “antik robotlar” yapmıştır. Bu robotlardan en meşhuru Talos (Talon) adıyla bilinen bronzdan yapılı bir devdir. Antik Yunan robotları arasında oldukça meşhur olan Talon’ u anlatan birçok eser ve film yapılmıştır. Bu dev Girit kralı Minos tarafından adanın etrafını dolanarak yaklaşan düşman gemilerine kaya fırlatarak adayı korumakla görevlendirilmiştir. Adanın tüm etrafını yorulmaksızın tekrar tekrar dolaşabilecek bir gücü vardı. Efsaneye göre bir günde tüm adanın etrafını saatte 155 mil hızla 3 kez kat edebiliyordu.

mitolojik robot
Talos, image credit: httpsmythology

Robotik mitoloji tarihinde antik Yunan robotları için verdiğimiz Hephaestus örneğine çok benzer bir efsane de antik Roma’ dan Hephaestus’ un mevkidaşlarından biri sayılabilecek yine teknoloji ve zanaatkarlar tanrısı olarak bilinen diğer bir tanrı Vulcan olarak bilinir.  Farklı bir özelliği antik Roma’ da savaş ve ateş tanrısı olarak da inanılmasıydı. Antik Roma mitolojisine göre de Vulcan kendisine hizmet etmesi için altından yapılı köle kızlar yapmıştı. İlyada da Vulcon’ nın 3 ayaklı kendi kendine hareket eden masalar yaptığı söylenmektedir.

tarihteki ilk robotlar
Vulcan, image credit: .greek-mythology

Robotik mitoloji tarihimizde yolculuğumuza başka bir Antik Yunan efsanesi ile devam ediyoruz. Antik Yunan hükümdarlarından Kıbrıs kralı Pygmalion ( başka bir hikaye’ ye göre de heykeltıraş olduğu söylenir) öyle güzel bir kadın heykeli yaptırdı ki kendi yaptırdığı heykele aşık olduğu söylenir. Daha sonra Pygmalion aşk tanrıçası Afrodit onuruna düzenlenen bir festivalde Afrodit’ den aşık olduğu bu kadına benzeyen bir kadın diler. Eve döndüğünde heykeli öptüğünde ise o artık bir heykel değildir.

Birçok mitolojik kaynakta insanoğlunun da tanrılar tarafından yaratıldığı söylenir. Titanlar tam da bunun örneğidir. En önemli Titan tanrılarından biri olan ve Zeus tarafından tarafından yenilgiye uğratılan Prometheus kilden yaratılmıştı.  Prometheus zekası ve öngörüsü ile tanınırdı ancak bir gün güneşe giderek Zeus’ tan habersiz bir şekilde ateşi çalması maalesef ön göremediği acılara sebep oldu. Kendisinden habersiz ateşi çalan Prometheus Zeus tarafından sonsuz bir acı ile cezalandırılıyor. Titanlar ölümsüz oldukları için ölümle cezalandırabilmesi mümkün değildi. Bu yüzden bir dağın tepesinde kalmaya mahkum edilen Prometheus’ un ciğeri sonsuza kadar tekrar ve tekrar bir kartal tarafından her gün ve her gece yeni bir ısırıkla yenilecekti.

antik yunan robotu
Prometheus, image credit: fineartamerica

Robotik Mitoloji ve İlk Uzak Doğu Robotları

Robotik mitoloji yolculuğumuza ilk uzak doğu robotları ile devam ediyoruz. Antik robotları anlatan efsaneler Yunan mitolojisi ile sınrlı değildir. Çin mitolojisinde de oldukça büyük üstelik yazılı kayıtlar altına alınmış efsaneler mevcuttur. Genellikle bu hikayeler anlatılanların geçmiş zamanda gerçek dünyada bir yerlerde yaşandığını iddia eder. İşlevlerine göre farklılık gösteren bu yapıtların ortak yönü ise yapay canlı formlarını işaret etmesidir.

Anlatılan Çin efsaneleri arasından en meşhuru M.Ö. IV yüzyılda yazılmış olan LieZi (Lieh-tzu) metinlerinde geçmektedir. Hikayenin kendisi M.Ö. III. Yüzyılda yazılmış olmasına karşın hikaye M.Ö. X. Yüzyılda geçmektedir. Hikaye Yan Shi isimli bir esnaf ile Zhou hanedanının 5. Kralı bir kralı Mu arasında geçmektedir.  Anlatılanlara göre Yan Shi isimli bu esnaf bir kral Mu ile karşılaşmıştır.   Bu karşılaşmalarında Yan Shi krala yapay bir adam göstermiştir. Bu yapay adam dans edebiliyor, şarkı söyleyebiliyor ve gerçek bir insandan ayırt edilemeyecek bir görünüme sahipmiş.  Bu robot dünya tarihinde yazılı olarak kaydedilmiş ilkrobot aktör” olarak robotik mitoloji tarihinde ilk uzak doğu robotları arasında yerini almaktadır

Robotik mitoloji tarihimizde yolumuzu artık robotik kavramını biyolojik olmayan canlılardan yine biyolojik olmayan fakat metal ve mekanik aksanlı canlılara doğru çevirme vakti geldi.

Orta Çağ Robotları

Tarihte ilk Fransız papa olmayı başaran kişi Sylvester II veya Gerbert of Aurillac II (945–1003)  Latincede Gerbertus Aureliacensis olarak bilinir.  Kendisi çok iyi bir akademisyen ve öğretmen olarak da bilinirdi.  Papa Silvester II tarihte mekanik bir konuşan kafaya sahip olduğu yazılı olarak kayıt altına alan ilk kişi olma özelliği ile robotik mitoloji kayıtlarında orta çağ robotları arasında yerini alıyor. Matematikte Batlamyus’ u geçtiği söylenen Gerbert astronomi ve matematik eğitimini bir öğrenci olarak gittiği Fas’ ta Suriyeli kabilelerden öğrenmiş. Öğrendiği Arapça sayesinde astronomi ve navigasyonda Avrupa bilimine büyük katkıları olan Sylvester II avrupada ne yazık ki büyük eleştirilere de maruz kaldı. Nicolaus Bubnov isimli bir papaz tarafından Sylvester’ in teknik alandaki başarısının aslında kara büyü olduğunu iddia eden bir kitap yayınlandı. Bubnov’ a göre Sylvester’ in orta doğudan öğrendiği tek şey astronomi ve matematik değildi. Orta doğudan avrupaya dönen Sylvester yanında bir büyü kitabı getirmiş ve bu kitaptaki kara büyüler sayesinde bronz bir konuşan kafa yaratmıştı.

tarihte ilk robotlar
Bronz Konuşan Kafa, image credit: gnosticwarrior

Golem ve Frankenstein

Orta çağ robotları arasındaki yolculuğumuza bu sefer de Yahudi kültüründe “Golem” İbranicede “Shapeless mass” yani şekilsiz cisim adı verilen bir varlık ile devam ediyoruz. Golem’ in neden yapılı olduğunu anlatan hikayeler farklılık göstermektedir ancak her bir hikayeye göre Golem kil topraktan yapılmıştır ve yalnızca tanrının adı telaffuz edilirse hayata getirilebilirdi. Kendisini düşünebilen bir varlıkların aksine bir golem yalnızca yaratıcısının arzularını yapmak için var olan bir varlıktır. Görevi bittiğinde ise çözülerek yeniden toza ya da kile dönüşmektedir yaratıcısı tanrının gizli adını yeniden telaffuz edene kadar.

tarihte ilk robotlar
Golem, image credit: f00err

1818 yılında Mary Shelley’ in ne düşündüğü bilinmemekle beraber ilk romanı olan Frankenstein ile Golem arasındaki benzerlikler nedeniyle Shelley’ in Golem den etkilendiği düşünülmektedir. Ölü bir insanın vücudunun parçaları ile hayata getirilen kötü bir kadere sahip. Frankenstein modern Prometheus olarak da görülebilmektedir. Shelley burada doğaüstü bir hayat çizmek yerine romandaki doktorunun bilimden yararlanmasını sağlamaktadır her ne kadar romanın alt başlığı “modern bir Prometheus” olsa da.

Iron Man Doğuyor

Mitolojiden Ortaçağa Robotik Tarihi içinde yolculuğumuza devam ediyoruz. Sırada Iron Man atalarından biri sayılabilecek bir örneğimiz var.

Ortaçağ simyacılarından Albert Magnus ( 1200-1282) tarafından tamamen metal’ den oluşan sorulan soruları yanıtlayan ve problemleri çözen bir adam yaratıldığı söyleniyor. Ancak birçok robotik mitoloji tarihindeki antik robotlar gibi irçoğu gibi onun da sonu çok güzel bitti denilemez. Magnus aynı zamanda öğrencisi olan İtalyan asıllı rahip Thomas Acquinas ile birlikte yaşıyordu. Magnus’ un yaptıkların rahatsız olan Acquinas onu bir büyücü olmakla suçlayarak eserini de ne yazık ki parçalara ayırıyor. (Draper, 1901, p116). Albert Magnus tarafından yapıldığı iddia edilen bu baştan aşağı tam bir metal adam robotik mitoloji tarihimizdeki ilk Demir Adam, İron Man olarak yerini alıyor. Thomas Acquinas meslektaşarı arasında “the angelic doctor” olarak anılıyordu.

Kesin olmamakla beraber Katolik kilisesiyle bağlantılı mekanik insan hikayelerine işaret eden bir eski efsanemiz daha mevcut. İngiliz kesiş ve simyacı Roger Bacon (1220-1292) tarafından pirinç ya da bronzdan konuşan bir kafa yaptığı söylenmektedir. Roger Bacon o kadar ünlü oldu ki bronz kafası 1594 yılında Robert Greene’ nin popüler bir Elizabethan oyununda da kullanıldı. Greene’ nin oyununda  “Time is. Time was. Time is past” cümlelerini gizemli bir şekilde telaffuz ettikten sonra parçalara ayrılarak dağılıyor.

Tapınak Şovalyelerl ve Robotik

Tapınak şövalyelerinin de Baphomet isimli konuşan bronz bir kafa heykeline sahip oldukları söylenmektedir. Pirinç ve bronzdan yapıl insan kafası şeklinde yapılı olan kafa sahiplerinin sordukları soruya cevap verebildiği söyleniyordu. Yıldız savaşları sinema serisinden hepimizin çok iyi tanıdığı sevimli 3PO droid robotun da kafasının bronz olduğunu hatırlayacaksınız. Fransa Kralı IV. Philip 1307 yılında şövalyelerin bronz kafaya taptığına inanarak tapınağa saldırı emrini vermişti. Bronz Kafa Baphomet orta çağ dünyasının ilk yapay zekası (AI) olarak robotik mitoloji tarihindeki yerini böylece alır. Yazımızın ikinci bölümünde orta çağ robotları sonrası ile devam etmeyi planlıyorum. Bu arada yazımızın ilk başlarında sorduğumuz robotik tarihin bir miladı var mı sorusunu unutmadım. Ancak bununla ilgili size yakın zamanda  bir sürpriz hazırlamayı planladığım için bu sorunun yanıtı için biraz daha beklemeniz gerekecek. Umarım zevkle okuduğunuz bir yazı olmuştur.

Gelecekte görüşmek üzere. robotikpedia…

Kaynak:

  1. https://gnosticwarrior.com/medieval-artificial-intelligence.
  2. https://esoterx.com/2015/03/25/the-temptingly-transhuman-android-of-albertus-magnus/
  3. https://www.iep.utm.edu/liezi/
  4. Encylopedia Britannica
  5. http://www.greek-gods.info/greek-gods/hephaestus/myths/hephaestus-robots/
  6. https://mythology.net/greek/greek-concepts/talos/
  7. https://libguides.lindahall.org/c.php?g=436913&p=2978604
  8. http://www.mind.ilstu.edu/curriculum/medical_robotics/robots_in_beginning.php
  9. Androids in the Enlightenment: Mechanics, Artisans, and Cultures of the Self By Adelheid Voskuhl

Cover image credit: PublicDomainPictures/pixabay

2 YORUMLAR

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu girin
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.